Социјална екологија | Географски факултет

Socijalna ekologija

  • Vrsta i nivo studija: Osnovne akademske
  • Nastavnik: dr Miroljub Milinčić
  • Status predmeta: Obavezan
  • Broj ESPB: 6
  • Semestar: VI
  • Broj časova: 2+2

Hronološko i horološko razumevanje geneze odnosa u sistemu društvo – životna sredina. Uticaj populacionog rasta i društvenog razvoja na životnu sredinu, na prostornoj skali od lokalnog do globalnog. Stečene specifične kompetencije (znanja i veština) o geoprostornim sadržajima (pojave i procesi) i njihovim korelacijama nadograditi dodatnim teorijskim i empirijskim interpretacijama o odnosu društva i prirode, u istorijskom, aktuelnom i perspektivnom kontekstu. Razumevanje složenog kompleksa veza i odnosa na relaciji ljudsko društvo – životna sredina omogućava bolje kompetencije za tumačenje empirijskih činjenica i prisutnih teorijskih koncepcija. Razumevanje odnosa između društva i fizičkog okruženja, doprineće shvatanju uzroka i posledica mehanizama lokalnih, regionalnih i globalnih problema životne sredine. Takođe, da nema univerzalnog, trajnog i suštinskog rešenja za probleme životne sredine, odnosno likalne i globalne održivosti. Osposobljavanje za kompetentno participiranje u izradi i realizaciji programa Lokalnih ekololških akcionih planova i Lokalnih programa održivog razvoja.

Sticanje sposobnosti za razumevanje teorijskih koncepcija i praktičnu primenu znanja iz oblasti socijalne ekologije. Unapređenje sposobnosti percepcije, analiziranja i generalizovanja odnosa i veza u složenim sistemima priroda – društvo, priroda – društvo – tehnika – ekologija.

Predavanja:
1. Upoznavanje studenata sa: programom nastavnog predmeta Socijalna ekologija i njegovom pozicijom u realizaciji nastavnog plana studijske grupe Geoprostorne osnove životne sredine; dinamikom, načinom rada i realizacijom nastavnog plana; uputstva za izbor, koncipiranje i realizacije tema seminarskih radova.
2. Uvodna razmatranja: antički koreni ekoloških ideja i percepcije sveta; socijalna ekologija – nastanak i razvoj, premet i metod proučavanja, osnovni pojmovi i položaj u sistemu nauka; geografski i sociološki koreni geneze socijalne ekologije; geografski monizam i holistički koncept ekologije kao gnoseološko/epistemiološka osnova socijalne ekologije; međusobni odnosi socijalne ekologije i drugih srodnih disciplina: opšta ekologija, globalna ekologija, humana ekologija i ekološka sociologija.
3. Protivurečnost razvoja prirode i društva uzrok i posledica ekoloških problema: prostor kao ograničeni resurs i uslov; stanje i kapacitet pojedinih medijuma životne sredine (atmosfera, hidrosfera, pedosfera, biosfera); rastuća populacija i opadajuća dostupnost resursa; promene u životnoj sredini (deforestracija, desertifikacija, acidifikacija ...) i ekološki kapacitet prostora.
4. Razvojne protivurečnosti prirode i društva kao osnova  ekoloških problema: ekološki kapacitet Planete i perspektive demografskog i ekonomsko-geografskog rasta i razvoja; ekološka i socijalna polarizacija prostora; ekološki otisak (rast populacije i životnog standarda); koincidencija savremene ekonomske i ekološke krize; promena paradigme egzistencije – ži­ve­lo se od pri­ro­de a od sa­da se mo­ra ži­ve­ti sa njom; geoprostor kao super tanker i super deponija.
5. Teorijske postavke i shvatanja o sistemu čovek-društvo-životna sredina: istorijski razvoj pogleda na odnos čoveka i njegove okoline; građanske teorije i pristupi problemu životne sredine; naturalistički pristupi (biološki determinizam, genetski determinizam, socijal-organicizam, geografski determinizam); sociologistički pristupi (maltuzijanstvo, neomaltuzijanstvo, ekonomski determinizam, tehnološki determinizam, ekološki determinizam).
6. Kultura i životna sredina: o sistemu kultura – društvo – prostor; kultura kao osnovno obeležje društva i prostora, kultura kao najznačajniji društveni proizvod i posrednik između prirode i društva; kultura kao faktor transformacije životne sredine u skladu sa potrebama društva i način prilagođavanja društva uslovima sredine; kultura kao osnovni agens delovanja ljudskog društva na okruženje; kulturni koncepti kao determinante uticaja društva na transformaciju živih i neživih, prirodnih i društvenih podsistema okruženja; pozitivna korelacija rasta nasilja u društvu i nasilja nad prirodom; procesi kulturne i biološke homogenizacije.
7. Evolucija pejzaža i sistemi životne sredine: faze razvoja društva i kulturnog pejzaža (paleolitska epoha, agrarna revolucija, industrijska revolucija, postindustrijsko društvo); sistemi životne sredine: izvorni prirodni predeli, antropogeno izmenjeni ili kulturno prirodni predeli, antropogeno kulturni ili socio-ekonomski predeli).
8. Društvena uslovljenost ekološke krize: hronološka i horološka analiza tehničko-tehnološkog progresa odnosno uticaja društva na životnu sredinu i prve ekološke krize (lokalno-regionalno); uticaj industrijskog društva i demografskog rasta na životnu sredinu – začetak globalne ekološke krize; evolucija ekoloških problema od preindustrijskih (statičnih) ka industrijskim (dinamičkim) gradovima; urbana tranzicija i ekološka kriza; gradovi kao „paraziti“ biosfere; ekološka interakcija urbanih sistema i okruženja, odnosno ekosistema „snabdevača“.
9. Globalizacija i životna sredina: osnovna obeležja i tendencije globalizacije i uticaj na okruženje; globalni problemi životne sredine; globalno društvo i globalni odnos prema okruženju; međunarodne konferencije i deklaracije, Agenda 21; ekološki imperativ; ekološki menadžment.
10. Religije i ekologija: rani oblici verovanja (totemizam, animizam, ... magija, fetišizam) i životna sredina; religije antičkih društava i životna sredina; ekumenske religije; judeohrišćanska kultura i životna sredina, ideologija i ekologija; ekologija kao ideologija.
11. Održivi razvoj: Ekonomija i ekologija; kritika ideologije rasta (granice rasta, nulti rast, održivi razvoj); geneza ideje održivosti – od šumarstava do savremenog koncepta održivog razvoja; institucionalizacija koncepta održivog razvoja; ciljevi i kritike koncepta održivog razvoja; teorija i praksa održivog razvoja; granice rasta i rast granica; indikatori održivosti (mo­de­l PER („pres­sion–etat–re­spon­se“ – pri­ti­sak–sta­nje–re­ak­ci­ja).
12. Održivi razvoj u praksi: ekološka istorija; devastirane i ugašene lokalne i regionalne zajednice usled ekološkog kolapsa; promena puta do održivosti; strategija održivog razvoja u praksi; LEAP; lokalni akcioni plan održivog razvoja; lokalna agenda 21, očuvanje utemeljeno na zajednici (OUNZ); NEAP.
13. Odnos „duboke“ i „plitke“ ekologije, antropocentrični i biocentrični pogled na svet: uslovi nastanka, razvoja i savremeni smisao „plitke“ i „socijalne“ ekologije kao novih ekoloških paradigmi. Ekološka svest; ekozofski pristup (Naess); ekološka etika.
14. Obrazovanje i životna sredina: funkcije obrazovanja; obrazovanje u tradiciji i modernosti; ekološka edukacija; obrazovanje za zaštitu prirode i održivi razvoj; ekologizacija pedagogije (odgovor na krizu vaspitanja) i pedagogizacija ekologije (odgovor na ekološku krizu).
15. Rekapitulacija sadržaja tematskih celina predmeta Socijalna ekologija.

Vežbe:
Analiza recentnih disproporcija (lokalno, regionalno, globalno) na relaciji obeležja geoprostora, stanje životne sredine i ekonomski i socijalni razvoj. Obrada studija slučaja sa ciljem ukazivanja na tendencije indolentnog, odnosno ekonomski i ekološki skŷpog načina življenja i razvoja. Analiza mehanizama ekološke i socijalne polarizacije prostora, posebno mehanizme geografskog grupisanja i razređivanja. Ukazivanje na ekološke probleme (vazduh, voda, zemljište) kao limitirajuće faktore očuvanja dostignutog i budućeg razvoja privrednih delatnosti (energetika, vodoprivreda, industrija, poljoprivreda), ali i društva uopšte. Geografsko razređivanje kao faktor uvećanja obima i strukture nevalorizovanih resursa i uslova. Prezentacije studentskih seminarskih radova.

Osnovna:
Marković, Ž. D. (2005). Socijalna ekologija. Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd.
Cifric, I. (1989). Socijalna ekologija. Globus, Zagreb.

Dopunska:
Milinčić, A.M. (2005). Povodom dana planete Zemlje. časopis Globus, SGD, sv. 30, Beograd, str. 193-210.
Milinčić, A.M. (2005). Deficit voda i geografija žeđi. Zemlja i ljudi, sv. 55, SGD, Beograd, str. 89-100.
Milinčić, A. M, Vujadinović, S., Đorđević, T. (2012). Kultura kao faktor uticaja društva na životnu sredinu. Zbornik radova sa naučno-stručnog skupa sa međunarodnim učešćem: Problemi i izazovi savremene geografske nauke i nastave, str. 35–42. Beograd: Geografski fakultet u Beogradu.
Milinčić, A.M. (2001). Srbija - geopolitika životne sredine. naučna monografija. SGD, Beograd.
Milinčić, A.M. (2004). Ekonomsko-geografska i ekološka polarizacija prostora kao faktor novih funkcionalnih odnosa među prostornim celinama. Glasnik SGD, sv. LXXXIV - broj 2, Beograd, str. 157-164.